Tư liệu mới về sự kiện Giải phóng Thái Nguyên, 1945

ĐƯỜNG VỀ GIẢI PHÓNG THÁI NGUYÊN 20-8-1945 &

NHỮNG CÂU CHUYỆN CÒN CHƯA MẤY ĐƯỢC NHẮC NHỚ!

Ghi chép của Nhà báo Hữu Minh

Ngày 2-9-2016, Phó Chủ tịch Thường trực Hội nhà báo Việt Nam, nhà báo Hồ Quang Lợi, nguyên TBT báo Hà Nội Mới nói với tôi rằng anh vừa cho đăng một bài viết về cuộc gặp với đại uý,thành viên “Biệt đội Con Nai” Archimede L.A Patty nhân có cuộc gặp ông tại Hà Nội năm 1990,năm đó chúng ta tổ chức kỷ niệm 100 năm sinh nhật Bác và Patty là khách mời…Anh Lợi cho biết: Biệt đội Con Nai của Mỹ,phiên chế trong Quân đội Đồng Minh,đồn trú tại Côn Minh, Vân Nam (Trung Quốc),có dấu ấn tại Tuyên Quang và Thái Nguyên, đặc biệt Thái Nguyên trong ngày giải phóng,thành lập Chính quyền cách mạng 20-8-1945. Biết đây là sự việc quan trọng và lý thú,tôi để  ý chờ,thu thập tài liệu và dịp may đã tới. Ngày 14-6-2021 vừa rồi,Tại Hội Khoa học lịch sử Việt Nam số 25 Tông Đản , tôi tiếp cận được tài liệu quý: Nhật ký của Đội Con Nai OSS,Nhật ký chiến sỹ Đại đội Việt –Mỹ ...Nhân kỷ niệm 76 năm Cách mạng Tháng Tám thành công, 76 năm Ngày thành lập Chính quyền cách mạng tỉnh Thái Nguyên  (20-8-2021) xin giới thiệu tới bạn đọc những câu chuyện chưa mấy được nhắc nhớ.

Máy bay một thời giúp ta

Sân bay Quốc tế Lũng Cò , Biệt đội Con Nai –OSS và Đại đội Việt Mỹ

Tôi xác định:Muốn biết kỹ,hiểu sâu về Sân bay Quốc tế Lũng Cò rồi từ đó nắm thêm tư liệu về Biệt đội Con Nai –OSS,Đại đội Việt-Mỹ thì phải về Minh Thanh . Ở đó, ngoài những lưu giữ về Sân bay quốc tế Lũng Cò còn có Di tích Nha Công an Trung ương. Vậy là sáng ngày 17-6-2021, chúng tôi chạy xe từ Thái Nguyên,hành trình ngược lại với chuyến đoàn quân tiến về giải phóng Thái Nguyên,giành chính quyền tại Thủ đô Hà Nội (Như nhật ký của sỹ quan Biệt đội Con Nai -OSS Allson Kent Thomas ghi) 76 năm trước. Mùa dịch,Di tích Nha Công an Trung ương và Sân bay Lũng Cò đều vắng.Tuy vậy, chúng tôi cũng được anh chị em quản lý di tích tạo điều kiện thuận lợi nhất để khai thác tư liệu…Giữa thế chiến lần thứ hai,phe đồng minh chống phát xít đã phát triển rộng. Đoàn không quân 14 của Đồng Minh (do Mỹ đảm trách) đồn trú tại Côn Minh (Vân Nam-Trung Quốc) hoạt động chống Nhật mạnh mẽ.Đầu năm 1945,máy bay của  Đoàn 14 do trung uý Sam lái bị phòng không Nhật bắn rơi và nhảy dù xuống Cao Bằng.Du kích Việt Minh bắt và báo cáo sự việc lên Bác Hồ.Do nắm được ý muốn quan hệ với Việt Minh của tướng Senon,tư lệnh Đoàn không quân 14, Bác Hồ trực tiếp đưa viên phi công Sam sang trao trả. Ngày 29-3-1945 tại Côn Minh đã diễn ra cuộc gặp,hội đàm giữa đại diện Việt Minh là Bác Hồ và đại diện Đồng Minh là Tướng Senon. Trong thoả thuận có việc Mỹ đưa chuyên gia sang giúp Việt Minh huấn luyện quân sự cũng như cung cấp vũ khí,điện đài cho Việt Minh. Vịêc xây dựng sân bay để bảo đảm liên lạc và tiếp tế cũng được bàn và quyết định.Ngày 4-5-1945, Bác rời Pác Bó (Cao Bằng) và sau 18 ngày luồn rừng cực nhọc theo con đường Nam Tiến mà Người vạch ra cho Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân,,Bác về đến Tân Trào (Tuyên Quang) vào trưa ngày 21-5-1945. Đầu tháng 6,Bác giao cho đồng chí Lê Giản (Sau này làm Giám đốc Việt Nam Công an vụ) và Đàm Quang Trung (Sau này là Phó Chủ tịch Nước) chọn địa điểm để xây dựng sân bay cấp tốc.Phụ giúp 2 đồng chí còn có một viên thiếu tá thuộc lực lượng cứu trợ của không quân Mỹ ( AGAS) mới nhảy dù xuống Tân Trào. Lũng Cò là một dải ruộng cao bên dòng suối rộng 4 ha,ở gần đó là bản Na Đon hơn chục nóc nhà. 200 dân công từ các xã Thanh La,Trung Yên, Tân Trào,Tú Trạc về đây phát dọn,san gạt,đầm nén…Sân bay hoàn thành nhanh chóng với chiều dai 400m và rộng 20m, đủ cho loại máy bay quân sự L5 U.SAIRPORCE cất hạ cánh. Chuyến hạ cánh đầu mang theo thuốc men,vũ khí được đông đảo cán bộ và nhân dân chào đón với khẩu hiệu được hô vang Việt Minh và Đồng Minh hợp tác chống Nhật. Bác Hồ đến ở Lũng Cò 10 ngày cuối tháng 7-1945 để chỉ đạo việc đón tiếp và làm việc với 8 nhân viên và sỹ quan Mỹ trong lực lượng Đồng Minh. Sân bay Lũng Cò lúc này còn giúp Thái Nguyên một việc làm lịch sử…Ngoài các đội Cứu quốc quân,Thái Nguyên còn có Trung đội Giải phóng quân Phạm Hồng Thái(Tiền thân là Đội du kích Cao Sơn,Đội Du kích Tam Đảo),hoạt động từ năm 1940 trên sườn Đông Tam Đảo thuộc xã Quân Chu,Cát Nê huyện Đại Từ. Đại tá Nguyễn Huy Văn (Kim Sơn) đội viên của Đội,năm nay đã ngoài 95 tuổi kể lại: Thực hiện chỉ thị của các đồng chí Chu Văn Tấn,Nhị Quý, Trung Đình,ngày 19-7-1945,Trung độ Giải póng quân Phạm Hồng Thái vượt sang bên kia núi đánh đồn Tam Đảo,giải cứu hơn 100 tù nhân Pháp và thường phạm do Nhật giam giữ.Số tù nhân là sỹ quan Pháp được Việt Minh đưa lên Sân bay Lũng Cò về Pháp. Việc làm trên có ý nghĩa to lớn, mở ra và bồi đắp mối quan hệ Việt- Mỹ; Việt Minh-Đồng Minh từ tầm nhìn xa,trông rộng của Bác Hồ.Nhật ký Biệt đội Con Nai- OSS viết: “Ngày 31-7-1945, Quân đội Việt Minh thuộc Đội Phạm Hồng Thái dưới sự chỉ huy của ông Thạch Sơn (Nguyễn Huy Minh) từ căn cứ Quân Chu (Đại Từ) đã tấn công đồn Nhật,giải phóng Tam Đảo,thành lập chính quyền cách mạng, giải cứu nhiều người Pháp,trong đó có vợ chồng Giáo sư Bécna. Chiến lợi phẩm, vũ khí,điện đài,máy chữ… được đưa về Tân Trào trang bị cho bộ đội Việt Minh,người thì được đưa ra nước ngoài từ sân bay Lũng Cò…”  Sân bay Lũng Cò do lãnh tụ Hồ Chí Minh chỉ đạo xây dựng giữa năm 1945,phục vụ máy bay Đồng Minh cất hạ cánh,tiếp tế vũ khí,thuốc men,đưa chuyên gia huấn luyện cán bộ,du kích Việt Minh hoạt động trong hai tháng nhưng đóng góp thì cực kỳ to lớn .Có thể gọi Sân bay Lũng Cò là sân bay quốc tế đầu tiên của ngành hàng không Việt Nam chúng ta.

Đường băng sân bay Lũng Cò xưa.

Đội Con Nai chuẩn bị nhảy dù.

Cựu Đại tá Nguyễn Huy Văn (Kim Sơn), chiến sỹ Giải phóng quân Phạm Hồng Thái trò chuyện với tác giả tháng 2-2021

Biệt đội Con Nai-OSS (The Deer Team) là tên một toán đặc nhiệm của Cơ quan tình báo chiến lược Mỹ OSS (TheOffce OF Strategic Service) được hình thành vào đầu năm 1945 từ các cuộc trao đổi của Bác Hồ với đại diện Đồng Minh tại Côn Minh. Nhiệm vụ cụ thể là nhảy dù xuống căn cứ của Việt Minh tại Tuyên Quang,chuẩn bị đưa người,vũ khí,kỹ thuật huấn luyện du kích và giúp Việt Minh chống Nhật. Một trang mới trong quan hệ Việt- Mỹ có thể mở ra nếu Pháp không xâm lược lần 2 và chính quyền Mỹ không thực hiện chính sách cực đoan với Việt Minh…Nhật ký Biệt đội Con Nai -OSS do chính thiếu tá đội trưởng Allison Kent Thomas ghi. “Ngày 16-7-1945, những người có tên sau đây tự sẵn sàng cho nhảy dù: Thiếu tá Thomas, trung uý Mongpho;Trung sỹ Đen-xki, trung sỹ Lôgots, binh nhất Pruynie và trung sỹ Phác.Chúng tôi nhay dù xuống Tân Trào và được ông Lê Giản lãnh đạo công an và ông Đàm Quang Trung cùng khoảng 200 chiến sỹ đón. Qua nhiều cánh rừng, qua một cổng trào bằng tre,khẩu hiệu bằng tiếng Anh “Hoan nghênh các người bạn Mỹ của chúng tôi”…Rồi chúng tôi được bố trí ở khu rừng Nà Nưa, gặp và hội đàm với ông Hồ,lãnh đạo của Đảng, ông tiếp chúng tôi ân cần…
Cuộc hội đàm ngắn với lãnh tụ Hồ Chí Minh vào ngày 17-7-1945,Bác khẳng định với Thomas “Mặt trận Việt Minh là sự hợp nhất của tất cả các đảng phái chính trị được tổ chức ra với muc đính duy nhất là đánh đổ chính quyền của nước ngoài trên đất nước Việt Nam và đấu tranh cho tự do và hoàn toàn độc lập của Đông Dương”. Tháng 6 và 7năm 1945 là những ngày bận rộn. Biệt đội Con Nai- OSS liên tục có mặt tại sân bay Lũng Cò để đón người và vũ khí, khí tài, huấn luyện quân sự, qua điện đài chuyển tải thông điệp của Bác đến Chính phủ Pháp,Chính phủ Mỹ và Đồng Minh...Ngày 27,28,29-7-1945, Thiếu tá Thomas, Binh nhất Pruynie cùng 6 người của Việt Minh đi thị sát tuyến đường đi Thái Nguyên, đường số 3 Thái Nguyên đi Hà Nội và khu vực Chợ Chu, nơi lính Nhật đồn trú (Chuyến thị sát này rất quan trọng cho cuộc hành quân về giải phóng Thái Nguyên sau đó. Chúng tôi sẻ nói kỹ ở phần tiếp bài viết).Đặc biệt ,từ 1-6-8-1945, những sỹ quan Đồng Minh cùng Việt Minh thành lập và huấn luyện cho Đại đội Việt -Mỹ (Đại đội do đồng chí Đàm Quang Trung làm Đại đội trưởng và thiếu tá Thomas làm Tham Mưu trưởng).

Cách mạng tháng Tám bùng nổ,ngày 16-6-1945,những người lính Đồng Minh cùng Đại đội Việt Mỹ rời Tân Trào sang giải phóng Thái Nguyên và tiến về Hà Nội. Với chính sách đối ngoại đa phương,tận dụng mọi sự ủng hộ,giúp đỡ của các lực lượng,đây thực sự là sách lược mềm dẻo, linh hoạt của lãnh tụ Hồ Chí Minh. Trong bài báo” OSS và Hồ Chí Minh 1945:Đồng Minh bất ngờ”,giáo sư Crit-tốp Ghi- Ben của Trường Đại học Washington viết:” Việt Minh là tổ chức lớn nhất trong các tố chức dân tộc chủ nghĩa hoạt động ở vùng biên giới Việt –Trung.Đây là tổ chức duy nhất,nhờ biết dựa vào dân,đã duy trì được các khu du kích ở Bắc Kỳ.Tuy nhiên,chỉ khi Nhật hất cẳng Pháp,OSS mới nhận thức được tầm cỡ của cách mạng Việt Nam “…

II. TRONG ĐOÀN QUÂN VỀ GIẢI PHÓNG THÁI NGUYÊN 20-8-1945

Trong bài viết của tác giả Cecil B Curren nói về Đội Việt- Mỹ có đoạn:” Qua điện đài Thomas nói với Tổng hành dinh chuyển gấp vũ khí. Máy bay L5 chuyển đến cả thảy 1 súng máy đại liên,2 súng cối 60,4 bazoka,8 trung liên Bren,20 tiểu liên Thompson,60 carbinM-1,4 súng trường M-1,20 súng lục col và nhiều ống nhòm. Với vũ khí đó, cùng với vũ khí tự chế có sẵn ,việc tập luyện của quân đội ông Võ Nguyên Giáp rất tốt. Nhật ký Biệt đội Con Nai viết:”Dưới sự theo dõi cẩn thận của ông Giáp,việc huấn luyện bắt đầu từ ngày 9-8 vào lúc 5h30 đến 5h chiều.Trong 6 ngày,trung sỹ huấn luyện viên Vogt cùng các thành viên khác của Con Nai dạy cho các học viên cách bắn súng cacrbin M-1,cối bazoca, ném lựu đạn…Ngày 15-8, nhân viên điện đài Zielski thông báo Nhật đã đầu hàng Đồng Minh. Thomas phân phát vũ khí cho các đội viên rồi cùng ông Giáp đi gặp Bác Hồ…

Quốc dân Đại hội Tân Trào, Quân lệnh số 1 của tư lệnh Võ Nguyên Giáp, phong trào vùng lên cướp chính quyền như luồng điện tháng Tám vv…bạn đọc đều đã biết. Trên cơ sở các nhật ký của Biệt đội Con Nai, của cán bộ Đại đội Việt-Mỹ mà tôi mới tiếp cận,xin kể lại cuộc hành quân và những diễn biến của đoàn quân về giải phóng Thái Nguyên mà trong đó có cả những người bạn Mỹ…2 rưỡi chiều 16-8-1945, Một đơn vị Giải phóng quân,trong đó có bộ đội Việt-Mỹ tập hợp dưới Gốc đa Tân Trào làm lễ xuất quân. Đây là đoàn quân của Uỷ ban khởi nghĩa toàn quốc do đồng chí Võ Nguyên Giáp làm chủ tịch. Ngoài đồng chí Giáp còn có đồng chí Đàm Quang Trung, Thiếu tá Thomas,đại uý Archimede L.A Patty …Tình thế vô cùng khẩn trương vì đây là thời cơ có một không hai mà Thái Nguyên lại là khởi đầu.” Đoàn đi tắt,vượt Núi Hồng đến xóm Đồng Măng  rồi ra xã Văn Lãng , chân đèo Khế phía Đại Từ. Nhân dân Đại Từ mời cơm để ăn xong lại hành quân ngay, theo đường mòn về Bản Ngoại. Lãnh đạo đoàn hội ý và quyết định không đánh đồn Nhật tại trung tâm huyện mà luồn rừng đi tắt sang Thịnh Đán của Đồng Hỷ, địa điểm chỉ cách trung tâm Thị xã Thái Nguyên 7 km. Kế hoạch là thế nhưng đường rừng khó đi, trời tối mới tới một xóm nhỏ giữa rừng, nhịn bữa tối,đành nghỉ lại đêm 18-8 tại đó. Sáng 19-8,mặc dù hành quân sớm nhưng quá trưa mới tới Thịnh Đán. Nhật ký của thành viên Đội Việt- Mỹ ghi:”Các bạn Mỹ ạ! Các bạn cùng chúng tôi đã hành quân bộ qua một chặng đường phải vượt nhiều suối lũ,trời mưa tầm tã,vắt bám vào cổ,vào tay.Anh Thomas cười,nói không sao rồi bấu tay vứt những con vắt xanh,máu chảy loang ra”. 10 h đêm tại căn cứ Chùa Đán, Bộ chỉ huy mới làm xong kế hoạch tác chiến, có sự tham gia của các sỹ quan và nhân viên Con Nai. Sở chỉ huy đặt tại ngôi đình giữa trung tâm Thị xã Thái Nguyên. Lúc 4h30 sáng 20-8 đồng chí Võ Nguyên Giáp,Đàm Quang Trung, Thomas,L.A Patty có mặt; 5 h các mũi báo về chúng đã chấp nhận đầu hàng, còn lại trại Nhật, giải phóng quân đang xiết chặt vòng vây. Lúc này ở phía Nam tỉnh, lực lượng Giải phóng quân Phạm Hồng Thái; Ở phía Đông các đội Cứu quốc quân đã cơ bản làm chủ, Nhật ở thế bị cô lập… 6h ta nổ súng vào trại Nhật,8h chỉ huy Nhật kéo cờ trắng ra đón đại biểu Giải phóng quân, nhận Tối hậu thư. Tối hậu thư tiếng Việt do đồng chí Võ Nguyên Giáp ký; một tối hậu thư bằng tiếng Anh do Thomas ký. Nhật ký của nhân viên trong Đại đội Việt-Mỹ còn mô tả : Giữa trưa, 2 chỉ huy Nhật đến sở chỉ huy xin thương thảo về điều kiện…Đồng chí Giáp hẹn 2 h chiều phải trở lại nếu không lực lượng giải phóng sẽ tấn công. Với bản chất ngoan cố, 14 h chiều Nhật không tới, 15h, đồng chí Đàm Quang Trung và Thomas huy động mọi hoả lực tấn công trại Nhật:2 súng cối 60,4 khẩu Bazoka,8 trung liên Bren…Buộc Nhật đầu hàng vô điều kiện. Cuối chiều, một cuộc mít tinh lớn được tổ chức, thay mặt Uỷ ban khởi nghĩa toàn quốc, đồng chí Võ Nguyên Giáp tuyên bố phế bỏ chính quyền Nhật,Pháp,phong kiến, thành Lập chính quyền Cách mạng tỉnh Thái Nguyên và giao đồng chí Lê Trung Đình làm chủ tịch Uỷ ban .

Cùng với ngày 4-11-1831,tỉnh Thái Nguyên được thành lập, ngày 20-8-1945 là ngày trọng đại ai ai là con em Thái Nguyên đều ghi nhở.

***

Ngày 23-8-1945,đồng chí Võ Nguyên Giáp về Hà Nội,chuẩn bị cho việc đón chính phủ Lâm thời. Ngày 22-8,Thomas và L.A Patty theo lệnh trên cũng về Hà Nội,trong đoàn phái bộ Mỹ, tiếp tục công việc của Đồng Minh và của người bạn của cách mạng Việt Nam. Ngày 25-8, vừa về đến Hà Nội, được tin,Bác Hồ nhắc mọi người “Đây là khách quý đặc biệt” và cho tổ chức lễ đón trọng thị tại khuôn viên khách sạn Metropol. Theo nhà sử học  Dương Trung Quốc thì lần  đầu tiên Bài Tiến quân ca- Quốc ca Việt Nam được cử hành trong nghi lễ ngoại giao này. Những tên tuổi lớn của ngoại giao thế giới đánh giá việc Bác Hồ mời phái đoàn Mỹ tới Hà Nội là việc làm lịch sử của một con người cháy bỏng với độc lập,tự do…Sự mở đầu tốt đẹp như vậy, nhưng quan hệ Việt –Mỹ đã bị những người cầm quyền cực đoan lái theo một ngã rẽ khốc liệt,bi thảm vì sau chiến tranh thế giới thứ hai họ quay lưng lại với đồng minh của mình...Năm 1990, sang dự kỷ niệm 100 năm sinh nhật Bác, đại úy Patty xưa kể lại : Sau buổi lề đón tại vườn hoa Metropol, cụ Hồ mời chúng tôi dự cơm tại nhà 48 Hàng Ngang, tại gác hai ngôi nhà,chính Bác đã đọc cho chungs tôi nghe dự thảo Bản Tuyên ngôn Độc Lập. Chúng tôi vô cùng xửng sốt khi nghe trích dẫn Tuyên ngôn độc lập của nước Mỹ chúng tôi. Hỏi lại Người bảo “Đúng thế, vì chúng ta đều chiến đấu vì hạnh phúc của con người”. Chúc tôi thật sự xúc động khi nghe “ Một dân tộc đã gan góc chống lại xâm lược Pháp hơn 80 năm nay; Một dân tộc đã gan góc đứng về phe Đồng Minh mấy năm nay,dân tộc ấy phải được hưởng tự do độc lập”...

Thời gian cứ dần trôi, những người thuộc Biệt đội Con Nai hay Đại đội Việt- Mỹ hầu hết đã đi xa.Nhắc nhớ một góc còn tương đối khuất của lịch sử, âu cũng là điều nên làm,phải không ạ?

Hữu Minh

Bình luận

  1. LTxgbHEVdjQSotA
    TsUNtmEwBdlGvrVx

    IYQuPGURmc

  2. adsxlfokNBAMgTYu
    DGsrodWtqhQEauvm

    kXxNjiZzh

Gửi bình luận